Het cv staat al drie weken open op je laptop. Eén zin moet nog beter. Je vorige functie verdient een sterkere beschrijving. En je LinkedIn-profiel kan ook wel een opfrisbeurt gebruiken.
De vacature waarvoor je zo enthousiast was, is intussen al twee keer verlengd.
‘Dit weekend maak ik er echt werk van’, zeg je tegen jezelf.
Zondagavond. Nog altijd niets verstuurd.
Je begint aan jezelf te twijfelen. Ben ik gewoon lui? Wil ik die andere job eigenlijk wel graag genoeg?
Maar kijk eens naar wat je uitstel je oplevert.
Zolang je niet solliciteert, kun je niet afgewezen worden. Je hoeft je vertrouwde werkplek niet te verlaten. En je kunt blijven geloven dat je die nieuwe job waarschijnlijk wel zou krijgen, mocht je écht je best doen.
Je uitstel beschermt iets wat belangrijk voor je is.
Dat noemen we de verborgen winst van gedrag. En die verklaart waarom veranderen soms zo moeilijk is, zelfs wanneer je precies weet wat je wil.
Wat levert je oude gedrag je op?
We hebben de neiging om ongewenst gedrag uitsluitend als een probleem te zien.
Je piekert te veel. Je blijft dingen controleren. Je neemt te veel hooi op je vork. Je stelt moeilijke gesprekken uit.
Daar wil je vanaf.
Maar stel dat je gedrag ook iets nuttigs voor je doet?
Een mail vijf keer nalezen geeft je het gevoel dat je fouten voorkomt.
Altijd ja zeggen helpt je om spanningen met anderen te vermijden.
Een beslissing uitstellen zorgt ervoor dat je voorlopig geen risico hoeft te nemen.
In de psychologie wordt voor zulke bijkomende voordelen ook de term secundaire winst gebruikt.
Het vreemde is dat we die voordelen lang niet altijd bewust opmerken. We zien vooral de nadelen van ons gedrag en begrijpen niet waarom we er toch mee doorgaan.
Er spelen twee mechanismen.
Het eerste is eenvoudig: bepaald gedrag geeft onmiddellijk opluchting. Onderzoekster Fuschia Sirois beschrijft hoe uitstellen een manier kan zijn om tijdelijk aan onaangename gevoelens te ontsnappen.
De taak blijft liggen, maar de spanning zakt even.
Het tweede mechanisme gaat dieper. Je gedrag kan ook iets beschermen waar je sterk aan gehecht bent: je zekerheid, je zelfstandigheid, je goede naam of de waardering van anderen.
Dat tweede mechanisme vind ik als coach bijzonder interessant.
Want je kunt oprecht naar verandering verlangen en ondertussen alles doen om te voorkomen dat je iets belangrijks verliest.
Je staat met één voet op het gaspedaal en één op de rem
De psychologen Robert Kegan en Lisa Lahey beschreven dit verschijnsel al. Volgens hun model kunnen mensen twee doelen nastreven die elkaar tegenwerken, zonder dat ze zich daarvan bewust zijn.
Neem iemand die zelfstandiger wil worden op het werk, maar voortdurend bevestiging vraagt aan zijn leidinggevende.
Zijn zichtbare doel is zelfstandigheid. Zijn verborgen doel is vermijden dat iemand hem onbekwaam vindt.
Of denk aan iemand die beter zijn grenzen wil bewaken, maar toch elke extra opdracht aanneemt.
Die persoon wil meer rust. Tegelijk wil hij een gewaardeerde, behulpzame collega blijven.
In beide gevallen zijn de verlangens begrijpelijk. Alleen lijken ze moeilijk samen te gaan.
Als coach vind ik het daarom belangrijk om verder te kijken dan de praktische hindernis die iemand benoemt.
Een cv kun je verbeteren. Een sollicitatiegesprek kun je voorbereiden. Maar als iemand diep vanbinnen gelooft dat afwijzing gelijkstaat aan persoonlijk falen, lossen die praktische voorbereidingen lang niet alles op.
Sterker nog, eindeloos voorbereiden kan een keurige manier worden om het spannende moment voor je uit te schuiven.
Welke overtuiging houdt je tegen?
Achter zo’n verborgen doel zit geregeld een overtuiging die we nauwelijks nog in vraag stellen.
‘Als ik een fout maak, verliezen mensen hun vertrouwen in mij.’
‘Als ik nee zeg, vinden anderen mij egoïstisch.’
‘Als ik solliciteer en afgewezen word, ben ik blijkbaar niet goed genoeg.’
Dat zijn stevige conclusies. Toch behandelen we ze alsof het vaststaande feiten zijn.
En precies daar ligt een mogelijkheid om iets te veranderen.
Kegan en Lahey stellen voor om zulke overtuigingen zichtbaar te maken en vervolgens voorzichtig te onderzoeken of ze kloppen.
Dat laatste is belangrijk. Soms is je vrees terecht. Een leidinggevende kan slecht reageren op een grens. Een sollicitatie kan op een afwijzing uitdraaien.
Je hoeft jezelf dus geen positief verhaal aan te praten. Je wil ontdekken wat er werkelijk gebeurt en welke conclusies je daar redelijkerwijs uit kunt trekken.
Een oefening om je eigen verborgen winst te onderzoeken
Hier is een vereenvoudigde oefening, geïnspireerd op het Immunity to Change-model van Kegan en Lahey.
Neem een blad papier en werk de vier stappen door. Ik gebruik telkens het voorbeeld van iemand die zijn sollicitatie blijft uitstellen.
Stap 1. Wat wil je veranderen?
Beschrijf concreet wat je wil doen en wat je nu werkelijk doet.
‘Ik wil solliciteren naar een andere job, maar blijf mijn cv verbeteren in plaats van het te versturen.’
Stap 2. Wat zou je missen als je dat oude gedrag loslaat?
Denk aan de voordelen die je huidige aanpak je geeft.
‘Zolang ik niet solliciteer, hoef ik geen afwijzing te verwerken. Ik behoud het gevoel dat ik zelf bepaal wanneer ik die stap zet.’
Stap 3. Waar ben je bang voor als je verandert?
Maak deze zin af:
‘Als ik … doe, dan vrees ik dat …’
Bijvoorbeeld:
‘Als ik solliciteer en afgewezen word, zal ik me zo onbekwaam voelen dat ik niet meer durf te solliciteren.’
Nu heb je een concrete verwachting die je kunt onderzoeken.
Stap 4. Doe een klein experiment
Stuur vóór zondag om 20 uur een cv dat goed genoeg is naar één vacature waarvoor je geschikt bent en waar de inzet voor jou beperkt is.
Geen nieuwe verbeteringsronde. Geen extra cursus. Gewoon versturen.
Schrijf vooraf op wat je verwacht. Hoeveel spanning zul je voelen? Wat verwacht je van de reactie van de werkgever? Hoe denk je met een eventuele afwijzing om te gaan?
Kijk achteraf wat er werkelijk gebeurde. Ook als je nog geen antwoord hebt gekregen, kun je al iets leren over de spanning die je vooraf verwachtte en hoe het was om toch te handelen.
Komt er een afwijzing, onderzoek dan hoe je ermee omgaat. Blijf je inderdaad vastzitten, zoals je voorspelde? Of lukt het om na de teleurstelling opnieuw een stap te zetten?
Eén experiment kan niet al je overtuigingen weerleggen. Het geeft je wel ervaringen waarmee je ze nauwkeuriger kunt beoordelen.
En zo maak je verandering minder afhankelijk van eindeloos nadenken.
Veelgestelde vragen
Waarom lukt het me niet om mijn gedrag te veranderen?
Je huidige gedrag levert je mogelijk iets op dat je wil behouden, zoals zekerheid, controle of waardering. Daarnaast kunnen gewoontes, stress en je omgeving verandering bemoeilijken. Onderzoek welk voordeel je oude gedrag heeft voordat je een nieuwe aanpak kiest.
Wat is secundaire winst bij gedrag?
Secundaire winst is een bijkomend voordeel dat je uit een situatie of bepaald gedrag haalt. Bijvoorbeeld: door een moeilijk gesprek uit te stellen, vermijd je voorlopig een conflict. Het voordeel is tijdelijk, terwijl het probleem blijft bestaan.
Waarom stel ik dingen uit terwijl ik weet dat het beter is om te beginnen?
Uitstellen kan je onmiddellijk opluchting geven. Als een taak angst, onzekerheid of verveling oproept, voelt vermijden tijdelijk prettiger. Daardoor kun je steeds opnieuw in hetzelfde patroon terechtkomen.
En nu jij
Denk aan een gedrag dat je al een tijd wil veranderen.
Iets waarvoor je jezelf regelmatig op de kop geeft. Omdat je weer te lang hebt gewacht, te veel hebt gecontroleerd of opnieuw over je eigen grenzen bent gegaan.
Stel dat je er morgen mee zou stoppen.
Wat zou je dan het meeste missen?
Schrijf je antwoord op. Daar kan een belangrijk aanknopingspunt liggen voor je volgende stap.
Elke week deel ik een praktisch coachinginzicht of een oefening die je helpt om jezelf beter te begrijpen en bewuster keuzes te maken. Je kunt je hier gratis inschrijven voor mijn wekelijkse coachingtip.
Blijf je ondanks je goede voornemens telkens in dezelfde patronen hangen?
Soms helpt het om samen te onderzoeken wat je tegenhoudt en waarom veranderen zo lastig voelt. Als mental coach en perfectionismecoach help ik je om meer zicht te krijgen op die patronen en stappen te zetten die bij jou passen.
