Als je moeilijk kunt ontspannen of genieten, kan perfectionisme daar een rol in spelen. Je legt dan niet alleen hoge eisen op aan wat je doet, maar ook aan hoe je je hoort te voelen. Je wilt rustig, tevreden of gelukkig zijn – en gaat controleren of dat al lukt. Precies dat kan extra onrust geven.
Je hebt eindelijk niets te doen.
En binnen tien minuten denk je alweer aan wat je nog zou kunnen afwerken.
Of je zit op vakantie en hoort jezelf denken:
Ik zou hier toch meer van moeten genieten.
Dat lijkt op gewone onrust. Maar soms zit er iets anders onder.
Je vindt niet alleen dat je dingen goed moet doen. Je vindt ook dat je je op de juiste manier moet voelen.
Rustig.
Dankbaar.
Tevreden.
Zeker.
Gelukkig.
En zodra zelfs je gevoel aan eisen moet voldoen, kan ontspannen verrassend hard werken worden.
Waarom kan ik niet gewoon genieten?
Genieten wordt moeilijker wanneer je voortdurend controleert of je wel genoeg geniet. Je aandacht zit dan niet meer alleen bij wat je doet, maar ook bij de vraag of het wel het juiste gevoel oplevert. Daardoor merk je sneller wat er ontbreekt.
Stel dat je op zondagmiddag eindelijk in de tuin zit.
Er hoeft niets.
Na een paar minuten merk je dat je gedachten nog bij het werk zijn.
Ik ben nog altijd niet rustig.
Even later:
Waarom kan ik dit niet loslaten?
En daarna:
Als ik zelfs nu niet kan ontspannen, is er misschien echt iets mis.
Wat begon als een beetje onrust, heeft ondertussen veel meer betekenis gekregen.
Je herkent het misschien ook hieraan:
Je gaat wandelen om je hoofd leeg te maken en vraagt jezelf onderweg drie keer af of je al rustiger bent.
Je mediteert en raakt geïrriteerd omdat je gedachten blijven komen.
Je hebt een vrije avond, maar vindt dat je hem niet “goed gebruikt”.
Je hebt een fijne vakantie en maakt je zorgen omdat je niet zo gelukkig bent als je had verwacht.
Je krijgt een compliment en denkt vooral aan wat nog beter kan.
Je bent ongemerkt gestopt met ervaren en begonnen met beoordelen.
Wanneer wordt een gevoel iets wat moet lukken?
Er is niets mis met graag gelukkig, rustig of tevreden willen zijn. Het wordt lastiger wanneer een wens verandert in een eis: “Ik moet mij nu zo voelen.” Vanaf dat moment kan elk ander gevoel aanvoelen als een mislukking.
Iris Mauss en haar collega’s onderzochten iets wat op het eerste gezicht vreemd lijkt:
Mensen die heel veel belang hechtten aan gelukkig zijn, voelden zich in gunstige omstandigheden soms juist minder goed.
Een mogelijke verklaring is eenvoudig.
Je verwacht dat een situatie je gelukkig zal maken.
Daarna kijk je naar binnen:
Voel ik het?
Niet genoeg.
Dus volgt een nieuwe gedachte:
Dit zou toch beter moeten voelen.
Daarmee heb je niet langer alleen je oorspronkelijke gevoel.
Je hebt er ook een oordeel over.
En dat oordeel kan nieuwe spanning geven.
Zo ontstaat een lus:
Je verwacht een bepaald gevoel → je controleert → je merkt dat het niet sterk genoeg aanwezig is → je beoordeelt jezelf → je voelt meer spanning → je controleert opnieuw.
Je ziet hetzelfde mechanisme soms bij slapen.
Ik moet nu echt slapen.
Je kijkt op de klok.
Nog wakker.
Je rekent hoeveel uur slaap er nog overblijft.
En plots is slapen een opdracht geworden die dringend moet lukken.
Ontspannen kan op precies dezelfde manier veranderen in iets waarop je jezelf beoordeelt.
Wat heeft perfectionisme met je gevoelens te maken?
Perfectionisme gaat niet alleen over hoge standaarden, fouten vermijden of hard werken. Bij sommige mensen richten die hoge eisen zich ook op hun binnenwereld. Ze vinden dat ze rustiger, zekerder, dankbaarder of gelukkiger zouden moeten zijn dan ze op dat moment zijn.
Ik noem dat hier emotioneel perfectionisme.
Geen diagnose. Wel een herkenbaar patroon.
Je wil niet alleen het juiste doen.
Je wil je ook op de juiste manier voelen.
Dat klinkt bijvoorbeeld zo:
Ik zou dankbaarder moeten zijn.
Ik zou meer van mijn kinderen moeten genieten.
Ik heb alles wat ik nodig heb. Waarom ben ik dan niet gelukkiger?
Na een week vakantie zou ik toch ontspannen moeten zijn.
Ik heb de beslissing genomen. Waarom blijf ik dan twijfelen?
Ik weet dat dit geen ramp is. Waarom voel ik mij dan toch gespannen?
Vooral mensen die gewend zijn veel verantwoordelijkheid te nemen, kunnen hierin terechtkomen.
Op het werk helpt het om vooruit te denken, risico’s te zien en problemen op te lossen.
Maar diezelfde manier van denken kan zich ook naar binnen richten.
Dan wordt je eigen gevoel het volgende probleem dat je probeert op te lossen.
Waarom voel ik dit?
Waar komt het vandaan?
Hoe krijg ik het weg?
Wat moet ik anders doen?
Nadenken kan nuttig zijn.
Maar als overdenken deel van het probleem is, is méér nadenken zelden de oplossing.
Waarom maakt controleren je juist onrustiger?
Hoe vaker je controleert of een ongewenst gevoel al verdwenen is, hoe meer aandacht je eraan geeft. Daardoor blijft het aanwezig op je radar. De poging om van de onrust af te komen, kan zo zelf nieuwe onrust veroorzaken.
Stel dat je gespannen bent.
Je wil ontspannen.
Dus vraag je jezelf:
Ben ik al rustiger?
Je aandacht gaat meteen naar je lichaam.
Nog spanning in je schouders.
Nog wat druk op je borst.
Je gedachten zijn ook nog niet stil.
Conclusie:
Nee. Nog altijd niet.
Vijf minuten later controleer je opnieuw.
Dat is begrijpelijk.
Alleen: elke controle brengt je aandacht opnieuw naar precies datgene waar je vanaf wilt.
Er is daarom een groot verschil tussen:
Ik voel spanning.
en:
Ik voel spanning en dat zou nu niet mogen.
De spanning is in beide gevallen aanwezig.
In het tweede geval komt er een extra probleem bij: je vindt dat je ervaring anders moet zijn.
Sommige gevoelens worden hardnekkiger wanneer je ze voortdurend probeert weg te krijgen.
Dat betekent niet dat je alles maar moet accepteren of nooit iets aan stress moet doen.
Wel dat niet elk gevoel onmiddellijk gerepareerd hoeft te worden.
Wat helpt beter dan proberen je goed te voelen?
Vraag niet alleen: “Hoe voel ik mij?” Vraag ook: “Wat wil ik nu doen?” Je hoeft niet eerst rustig, zeker of gemotiveerd te zijn om iets te doen dat goed voor je is. Gedrag kan doorgaan terwijl een lastig gevoel nog aanwezig is.
Stel dat je op je werk eindelijk een grens wil aangeven.
Je zegt:
“Deze week lukt dat niet.”
Daarna voel je spanning.
Je denkt misschien:
Was dat niet te direct?
Had ik het anders moeten zeggen?
Wat zullen ze nu denken?
Je hoeft die spanning niet eerst weg te krijgen om achter je beslissing te blijven staan.
Hetzelfde geldt bij een moeilijke taak.
Je hoeft niet eerst gemotiveerd te zijn om tien minuten te beginnen.
En bij een vrije avond hoef je je niet eerst ontspannen te voelen om je telefoon weg te leggen en rustig een boek te lezen.
Je goed voelen en goed leven zijn niet altijd hetzelfde.
Soms voelt een goede keuze eerst ongemakkelijk.
Een grens stellen.
Een gesprek voeren.
Stoppen met werken.
Nee zeggen.
Een beslissing niet opnieuw openbreken.
Rust nemen terwijl er nog dingen zouden kunnen gebeuren.
Dat ongemak bewijst niet automatisch dat je verkeerd bezig bent.
Wat kun je vandaag anders doen?
Maak van je gevoel geen nieuw project. Als je merkt dat je opnieuw aan het controleren bent, gebruik dan drie eenvoudige stappen: merk op wat je doet, stop even met oplossen en kies één kleine handeling.
1. Merk op
Zeg in gedachten:
Ik ben weer aan het controleren hoe ik mij voel.
Meer hoeft niet.
Je hoeft niet meteen te weten waarom.
2. Stop even met oplossen
Zeg:
Dit gevoel hoeft nu niet weg.
Dat betekent niet dat je het fijn vindt.
Je stopt alleen even met de strijd om het onmiddellijk te veranderen.
3. Kies iets kleins
Vraag:
Wat wil ik de komende tien minuten doen?
Niet:
Hoe zorg ik ervoor dat ik eindelijk gelukkig word?
Wel:
Ik leg mijn telefoon weg.
Ik wandel een blokje om.
Ik stuur die ene mail.
Ik drink rustig mijn koffie.
Ik ga naast mijn partner zitten.
Ik stop met opnieuw dezelfde beslissing af te wegen.
Ik begin tien minuten aan die taak.
Je hoeft daarna niet te controleren of het gewerkt heeft.
Dat zou namelijk opnieuw dezelfde lus starten.
Doe het gewoon.
En ga verder met je dag.
Hoe ziet dat er in het gewone leven uit?
Je bent op vakantie en denkt:
Ik geniet niet genoeg.
Probeer dan niet harder te genieten.
Vraag:
Wat wil ik nu eigenlijk doen?
Misschien zwemmen.
Misschien lezen.
Misschien niets.
Doe dat.
Zonder er na twintig minuten een evaluatieformulier naast te leggen.
Of je zit zondagavond thuis en denkt:
Ik heb mijn weekend alweer verspild.
Merk op hoe snel vrije tijd ook een prestatie kan worden.
Vraag vervolgens:
Wat zou nu goed voor mij zijn?
Misschien vroeg naar bed.
Misschien een wandeling.
Misschien nog één aflevering kijken omdat je daar gewoon zin in hebt.
Of je hebt een beslissing genomen en blijft nadenken.
Vraag jezelf:
Is er nog belangrijke informatie die ik niet heb?
Als het antwoord nee is, hoef je niet nog twintig keer dezelfde argumenten rond te draaien.
Dan is het misschien niet langer informatie zoeken.
Dan zoek je zekerheid.
En volledige zekerheid is bij belangrijke keuzes zelden beschikbaar.
Veelgestelde vragen
Waarom kan ik niet ontspannen als ik vrij ben?
Stoppen met werken betekent niet dat je aandacht en spanning meteen verdwijnen. Als je vervolgens voortdurend controleert of je al ontspannen bent, blijf je juist op de onrust letten. Dat kan het moeilijker maken om tot rust te komen. Kies liever één rustige activiteit zonder voortdurend te meten wat die met je gevoel doet.
Kan perfectionisme ontspanning moeilijk maken?
Ja. Perfectionistische patronen kunnen zich ook richten op rust en vrije tijd. Je vindt dan bijvoorbeeld dat je weekend nuttig moet zijn, dat je vakantie perfect moet verlopen of dat je sneller zou moeten ontspannen. Daardoor kan zelfs vrije tijd iets worden waarop je jezelf beoordeelt.
Waarom blijf ik nadenken terwijl ik wil ontspannen?
Nadenken geeft vaak het gevoel dat je bezig bent een probleem op te lossen. Daardoor is het aantrekkelijk om ermee door te gaan. Maar als er geen nieuwe informatie meer bijkomt, kan nadenken veranderen in piekeren. Dan helpt het vaak meer om je aandacht bewust op een concrete activiteit te richten.
Waarom geniet ik nergens echt van?
Dat kan verschillende oorzaken hebben. Eén mogelijke factor is dat je tijdens aangename momenten voortdurend beoordeelt of je wel genoeg geniet. Daardoor zit je aandacht minder bij de ervaring zelf. Probeer eens iets aangenaams te doen zonder tijdens of onmiddellijk daarna te beoordelen hoeveel effect het heeft.
Hoe stop ik met alles te analyseren?
Je hoeft niet te proberen alle analyse uit je hoofd te krijgen. Merk eerst op dat je opnieuw hetzelfde probleem aan het onderzoeken bent. Vraag daarna: “Heb ik nog nieuwe informatie nodig?” Zo niet, kies dan één concrete volgende stap en richt je aandacht daarop.
Misschien hoeft het even niet te lukken
De volgende keer dat je denkt:
Ik zou hier meer van moeten genieten.
hoef je die gedachte niet weg te krijgen.
Merk alleen op wat er gebeurt.
Je maakt van een gevoel opnieuw iets wat moet lukken.
Vraag dan:
Wat wil ik de komende tien minuten doen, zonder eerst te eisen dat ik mij anders voel?
Misschien verandert je gevoel.
Misschien niet meteen.
Dat hoeft ook niet.
Soms begint ontspanning precies daar: wanneer je stopt met controleren of ze al lukt.
Wil je ontdekken hoe perfectionisme bij jou werkt en hoe je er losser mee kunt omgaan? Bekijk dan mijn aanbod rond perfectionisme en coaching.
Wordt zelfs ontspannen iets wat goed moet lukken? In perfectionismecoaching onderzoeken we hoe je jezelf minder onder druk kunt zetten.
Wil je meer ruimte maken om te genieten? Schrijf je in voor mijn nieuwsbrief met herkenbare inzichten en praktische coachingtips. Je krijgt het gratis e-book Coach jezelf als welkom.
Je ontvangt mijn nieuwsbrief. Uitschrijven kan onderaan elke mail.
Lees ook:
Onbeperkte relaxatietherapie bij je thuis
Perfectionisme maakt je net minder perfect
Gun jij jezelf een loopbaancoach?
P.S. Vond je dit waardevol? Deel het gerust.
